lunes, 5 de enero de 2026

MITOAROAN BIZI GARA - VIVIMOS MITIFICANDO

 


Gaur, bai, gaur ere mitoaroan bizi gara. Mitoa aipatzean historian beti atzera begiratzen dugu. Badirudi mitoak duela 3.500 edo 600 urte asmatutakoak bakarrik direla. Egunero mito berriak sortzen ari gara; ez dakit Pello Reparazek badakien mito bat sortzen ari denik. Eta Rosaliak?

            Ez dakit —jakintsuek diotenez, oso zaila da datatzea— Homo sapiensari noiz sortu zitzaion esna amets egiteko ahalmen hori, fantasia eta sinboloen munduan kulunkatzeko ahalmena, alegia. Batzuek diotenez, duela 70.000 eta 100.000 urte tarte horretan lortutako adimenaren eragiketa izugarri bat omen da. Ikusi eta gertutik bizi izandako  elementuen irudikatzetik haratago doan irudimenaren eta asmakizunaren eraikuntza, hots, haitz zuloetako margoen errepresentazioetatik harago. Mundu berri bat sortzea. Ordura arte gizakia oinak lurrean zituela bizi zen; beste era batetara esanda: errealitatea zanpatzen.

            Gizakiaren biziraupen ahaleginetan eta horretan dabilenaren beldurrak uxatzeko burua erabili behar izaten da —gaur egun ere bai, noski— eta eguneroko jarduera horretan, ez dago dudarik, adimenaren erabilera garrantzitsua dela. Bi urteko ume txiki bati bezala, zergatik? eta zertarako? galderak ez zitzaizkion faltako antzinako gizakiari. Galdera asko eta jakinduria txikia. Baina, galdera guztiei erantzunak asmatzen hasi zenean, orduantxe lasaitzen hasi zen, nahiz eta asmatutakoak izan. Uste dut jakin-mina eta mitoa batera sortu zirela.

             Herrialde eta kultura guztietan eman dira mitoak eta, sortu ere, era guztietako mitoak. Mitorik gehienak ulertu ezin zuten errealitateari erantzunak emateko asmatuak ziren, garaian garaikoak eta lekuan lekukoak. Baina asmatu jakin-minak eskatzen zuen koherentzia eta jakinduria guztia erabiliz. Mitoa behar larri baten ondorioa zen, nahiz eta guri, orain, umekeriak iruditu. Mitoek behar sakon dat asetzen zuten, gehienetan behar ontologikoa.

            Gizakiak ez dio mitifikatzeari utzi. Sinboloen mundura sartu zenetik gustura sentitzen da bertan eta fantasiaren distirak edozer gauza sinbolo edo ikur bihurtzen du. Gainera, amets horiek oso kutsakorrak gertatzen dira ingurukoengan eta oso erraz zabaltzen dira ametsetako proiektuak, mitoak. Mitoek giza-multzo handiak mugitzen dituzte gehienetan: erlijioak edo futbola adibide garbiak dira.

            Ez dago betirako diren mitorik. Mito batzuk sortu bezalaxe, denbora motzean edo luzean, desagertu egiten dira. Badira iraupen luzeko mitoak: mendez mende eta  milaka urtetan argiztatu duten mitoak ere, baina, azkenean, itzaltzen joaten dira, iluna zena zientziak eta jakinduria berriek argi indartsuagoz egiaztatzen dutelako. Hiru erlijio monoteista handien mitoak duela 3000 urte edo zaharragoak diren asmakizunak dira eta hainbeste denboran gizateriaren multzo handi baten sinespen-iturri izan ondoren, badirudi, agortzen eta itzaltzen hasi direla mito horiek. Mitoek, mitoak direnez, etorkizunik ez dute.

            Bai, gaur ere mitoaroan bizi gara. Gizateria laino artean gehiago bizi da lurrean bertan baino. Gizaterian talde handiak sortuaz, artaldeak bagina bezala, gizakiok mitoen atzetik mugitzen gara. XXI. mende laurdenean ere mito bihurtu ditugun zenbait errealitatek jendetza izugarriak mugitzen dituzte. Ez da inor salbatzen, denok harrapatzen gaitu honetan edo hartan: erlijioa, politika, ekonomia, futbola, turismoa, moda kontua, kontzertuak, autoen mundua… ez dago mitoak ukitzen ez duen giza jarduerarik, gizakiak dena mitifikatzeko joera baitu.

            Ez badiogu egoerari erreparatzen, ustekabean sartzen gara mitoen mundu horretan. Amets egitea libre denez, eta geure burua behatu ezean, oso erraz sortzen ditugu mito txikiak.

            Goian aipatu ditugun gaur eguneko gizarte mailako mito horietatik bat hartuko dugu adibide bezala, berrienetakoa. Besteak: Erlijioa, politika, futbola… mitifikatuak daudela esatea ez da astakeri bat eta edonork aztertu dezake zein den gizartearen jokabidea errealitate hauen aurrean. Aztertu dezagun turismoa edo bidaiatzea. Hau azken hamarkadetako mitoa baita. Betidanik izan du gizakiak hor bestaldean zer dagoen ezagutzeko jakin-mina. Beraz, hasiera-hasieratik mugitu izan da gizakia leku batetik bestera, nomada izan baitzen milaka urtetan, baina ez turismoa egiteko bizirauteko baizik. Garai hauetan bidaiatzea, turismoa egitea, kontsumoaren beste atal bat gehiago da, mito bat. Kultura idealizatu eta gizarte globalizatu batean norbere desioen bila doan fantasiazko ibilera eta hainbat jende kutsatu duena. Horren seinale, uda-partean gure hiriburuetan gertatzen ari dena da. 

========..========



Sí, hoy, hoy en día vivimos en época de mitos. Al hablar de mitos siempre nos retrotraemos a otras épocas. Nos parece que los mitos se crearon solamente hace 3.500 o hace 600 años. Todos los días estamos creando mitos nuevos; no sé si Pello Reparaz es consciente de que está construyendo un mito nuevo. ¿Y Rosalía, es consciente?

            Yo no sé —algo que según los eruditos debe de ser difícil de datar— cuándo le surgió al Homo sapiens ese poder de soñar despiertos/as; ese dominio de balancearse en la fantasía y los símbolos. Algunos indican que es un extraordinario constructo mental que comenzó hace mucho tiempo, datándose entre 100.000 y 70.000 años atrás. Era la construcción mental de la imaginación, creación e invención fantástica de todo un mundo, más allá de representar aquello que veían y experimentaban, más allá de las pinturas rupestres. Hasta entonces los humanos vivían con los pies en el suelo, hablando más claro, pisando la realidad.

            Es necesario pensar, y pensar mucho, para sobrevivir día a día y para poder soportar todos los miedos que acarrea tal empeño, —eso, antes y ahora— no hay duda de que la utilización de la inteligencia es necesaria. Seguro que al humano ancestral no le faltaban esas preguntas, a veces impertinentes como las que hacen los niños y las niñas de dos años: ¿Por qué? ¿Para qué? ¿Cuándo? Etc. Muchas preguntas para tan poco saber. Pero cuando se propuso buscar respuestas inventadas a esas preguntas es cuando sintió cierto alivio. Creo que surgieron juntas la curiosidad y la mitología.  

            Los mitos surgieron —y siguen surgiendo todo tipo de mitos— en todas las culturas de todo el mundo. La mayoría de los mitos eran creados para dar respuesta a aquello que no podían entender de otra manera; mitos creados en culturas, lugares y momentos históricos determinados. Pero fueron creados impulsados por las ansias de saber, utilizando toda la coherencia y sabiduría del momento. Los mitos eran el resultado de una necesidad imperiosa, pese a nuestro parecer de que son cuentos infantiles. Los mitos saciaban una necesidad profunda, mayormente de asuntos ontológicos.

            El humano no ha dejado de mitificar. Se siente a gusto en ese reino de los símbolos y en ese mundo alumbrado por la fantasía. Es capaz de convertir a su antojo cualquier hecho o contexto en símbolo, mito o fantasía. Además, esos sueños fantásticos son muy contagiosos para el entorno y se difunden fácilmente. Generalmente los mitos mueven a grandes masas humanas; son ejemplos claros las religiones, el futbol, la política, el dinero…

            No existen mitos eternos. Algunos mitos desaparecen, más pronto o más tarde, tal como aparecieron. Existen mitos de larga duración, mitos que han alumbrado durante miles y cientos de años, pero al final también se van apagando, porque las nuevas luces de la ciencia y la sabiduría alumbran mucho más aquello que era total oscuridad. Los mitos de las tres grandes religiones monoteístas, creaciones de hace más de 3.000 años, han sido durante muchísimo tiempo fuente de fe y creencias para una parte importante de la humanidad; parece que también han comenzado a apagarse.  Los mitos, siendo mitos, no tienen futuro.

            Sí, hoy también vivimos en tiempos de mitos. La humanidad vive más en las nubes que en la propia tierra. La humanidad en grandes masas, cual rebaños de ovejas o bandadas de pájaros, se mueve tras los mitos que hemos creado nosotros mismos en el primer cuarto del siglo XXI. No se salva nadie, estamos todas y todos atrapados en esto o en aquello: religión, política, economía, futbol, turismo, moda, macroconciertos, el mundo del automóvil… no existe actividad humana que no haya creado algún mito; los hombres y las mujeres  tendemos a mitificar todo.

            Si no prestamos más atención a nuestra ocupación mental  diaria, sin darnos cuenta entramos de lleno en ese mundo de fantasía. Como soñar es libre, si no encauzamos debidamente nuestra mente, fácilmente creamos al instante pequeños mitos.   

            De esos mitos sociales de hoy en día, que hemos mencionado más arriba, vamos a seleccionar como ejemplo uno de reciente creación. Los otros mitos que son también muy actuales como la religión, el futbol, la política… en ellos no es difícil discernir su parte mítica y cualquiera que conozca estas actividades se dará cuenta de ello. Examinemos el viajar o el turismo. Es un mito que va a más en estas dos últimas décadas. Desde siempre ha tenido el humano las ansias de saber lo que hay detrás, al otro lado. Por lo tanto, desde los comienzos se ha movido de un lugar a otro, porque fue nómada durante miles y miles de años, pero no para ser turista, sino para poder sobrevivir. Viajar o turistear en estos tiempos es una parte más del consumismo. En una cultura idealizada y una sociedad globalizada, el viajar se ha convertido en una búsqueda de placer personal, mediante un viaje de fantasía que ha contagiado a tantísima gente. Lo que está pasando en nuestras ciudades, sobre todo en tiempo estival, es una clara consecuencia de ello.

Testua: Iñaki Lasa Nuin

Argazkiak: https://www.express.co.uk