Gaur, bai, gaur ere mitoaroan bizi gara. Mitoa aipatzean historian beti atzera begiratzen dugu. Badirudi mitoak duela 3.500 edo 600 urte asmatutakoak bakarrik direla. Egunero mito berriak sortzen ari gara; ez dakit Pello Reparazek badakien mito bat sortzen ari denik. Eta Rosaliak?
Ez
dakit —jakintsuek diotenez, oso zaila da datatzea— Homo sapiensari noiz sortu
zitzaion esna amets egiteko ahalmen hori, fantasia eta sinboloen munduan kulunkatzeko
ahalmena, alegia. Batzuek diotenez, duela 70.000 eta 100.000 urte tarte
horretan lortutako adimenaren eragiketa izugarri bat omen da. Ikusi eta
gertutik bizi izandako elementuen
irudikatzetik haratago doan irudimenaren eta asmakizunaren eraikuntza, hots,
haitz zuloetako margoen errepresentazioetatik harago. Mundu berri bat sortzea.
Ordura arte gizakia oinak lurrean zituela bizi zen; beste era batetara esanda:
errealitatea zanpatzen.
Gizakiaren
biziraupen ahaleginetan eta horretan dabilenaren beldurrak uxatzeko burua
erabili behar izaten da —gaur egun ere bai, noski— eta eguneroko jarduera
horretan, ez dago dudarik, adimenaren erabilera garrantzitsua dela. Bi urteko
ume txiki bati bezala, zergatik? eta zertarako? galderak ez zitzaizkion faltako
antzinako gizakiari. Galdera asko eta jakinduria txikia. Baina, galdera guztiei
erantzunak asmatzen hasi zenean, orduantxe lasaitzen hasi zen, nahiz eta
asmatutakoak izan. Uste dut jakin-mina eta mitoa batera sortu zirela.
Herrialde eta kultura guztietan eman dira
mitoak eta, sortu ere, era guztietako mitoak. Mitorik gehienak ulertu ezin
zuten errealitateari erantzunak emateko asmatuak ziren, garaian garaikoak eta
lekuan lekukoak. Baina asmatu jakin-minak eskatzen zuen koherentzia eta
jakinduria guztia erabiliz. Mitoa behar larri baten ondorioa zen, nahiz eta
guri, orain, umekeriak iruditu. Mitoek behar sakon dat asetzen zuten,
gehienetan behar ontologikoa.
Gizakiak
ez dio mitifikatzeari utzi. Sinboloen mundura sartu zenetik gustura sentitzen
da bertan eta fantasiaren distirak edozer gauza sinbolo edo ikur bihurtzen du.
Gainera, amets horiek oso kutsakorrak gertatzen dira ingurukoengan eta oso
erraz zabaltzen dira ametsetako proiektuak, mitoak. Mitoek giza-multzo handiak
mugitzen dituzte gehienetan: erlijioak edo futbola adibide garbiak dira.
Ez
dago betirako diren mitorik. Mito batzuk sortu bezalaxe, denbora motzean edo
luzean, desagertu egiten dira. Badira iraupen luzeko mitoak: mendez mende eta milaka urtetan argiztatu duten mitoak ere,
baina, azkenean, itzaltzen joaten dira, iluna zena zientziak eta jakinduria
berriek argi indartsuagoz egiaztatzen dutelako. Hiru erlijio monoteista handien
mitoak duela 3000 urte edo zaharragoak diren asmakizunak dira eta hainbeste
denboran gizateriaren multzo handi baten sinespen-iturri izan ondoren, badirudi,
agortzen eta itzaltzen hasi direla mito horiek. Mitoek, mitoak direnez,
etorkizunik ez dute.
Bai,
gaur ere mitoaroan bizi gara. Gizateria laino artean gehiago bizi da lurrean
bertan baino. Gizaterian talde handiak sortuaz, artaldeak bagina bezala,
gizakiok mitoen atzetik mugitzen gara. XXI. mende laurdenean ere mito bihurtu
ditugun zenbait errealitatek jendetza izugarriak mugitzen dituzte. Ez da inor
salbatzen, denok harrapatzen gaitu honetan edo hartan: erlijioa, politika,
ekonomia, futbola, turismoa, moda kontua, kontzertuak, autoen mundua… ez dago
mitoak ukitzen ez duen giza jarduerarik, gizakiak dena mitifikatzeko joera
baitu.
Ez badiogu egoerari erreparatzen, ustekabean sartzen gara mitoen mundu horretan. Amets egitea libre denez, eta geure burua behatu ezean, oso erraz sortzen ditugu mito txikiak.
Goian
aipatu ditugun gaur eguneko gizarte mailako mito horietatik bat hartuko dugu
adibide bezala, berrienetakoa. Besteak: Erlijioa, politika, futbola… mitifikatuak
daudela esatea ez da astakeri bat eta edonork aztertu dezake zein den
gizartearen jokabidea errealitate hauen aurrean. Aztertu dezagun turismoa edo
bidaiatzea. Hau azken hamarkadetako mitoa baita. Betidanik izan du gizakiak hor
bestaldean zer dagoen ezagutzeko jakin-mina. Beraz, hasiera-hasieratik mugitu
izan da gizakia leku batetik bestera, nomada izan baitzen milaka urtetan, baina
ez turismoa egiteko bizirauteko baizik. Garai hauetan bidaiatzea, turismoa
egitea, kontsumoaren beste atal bat gehiago da, mito bat. Kultura idealizatu
eta gizarte globalizatu batean norbere desioen bila doan fantasiazko ibilera eta
hainbat jende kutsatu duena. Horren seinale, uda-partean gure hiriburuetan
gertatzen ari dena da.
========..========
Sí, hoy, hoy en día vivimos en época de mitos. Al hablar de mitos siempre nos retrotraemos a otras épocas. Nos parece que los mitos se crearon solamente hace 3.500 o hace 600 años. Todos los días estamos creando mitos nuevos; no sé si Pello Reparaz es consciente de que está construyendo un mito nuevo. ¿Y Rosalía, es consciente?
Yo
no sé —algo que según los eruditos debe de ser difícil de datar— cuándo le
surgió al Homo sapiens ese poder de soñar despiertos/as; ese dominio de
balancearse en la fantasía y los símbolos. Algunos indican que es un
extraordinario constructo mental que comenzó hace mucho tiempo, datándose entre
100.000 y 70.000 años atrás. Era la construcción mental de la imaginación,
creación e invención fantástica de todo un mundo, más allá de representar
aquello que veían y experimentaban, más allá de las pinturas rupestres. Hasta
entonces los humanos vivían con los pies en el suelo, hablando más claro,
pisando la realidad.
Es
necesario pensar, y pensar mucho, para sobrevivir día a día y para poder
soportar todos los miedos que acarrea tal empeño, —eso, antes y ahora— no hay
duda de que la utilización de la inteligencia es necesaria. Seguro que al
humano ancestral no le faltaban esas preguntas, a veces impertinentes como las
que hacen los niños y las niñas de dos años: ¿Por qué? ¿Para qué? ¿Cuándo? Etc.
Muchas preguntas para tan poco saber. Pero cuando se propuso buscar respuestas
inventadas a esas preguntas es cuando sintió cierto alivio. Creo que surgieron
juntas la curiosidad y la mitología.
Los
mitos surgieron —y siguen surgiendo todo tipo de mitos— en todas las culturas
de todo el mundo. La mayoría de los mitos eran creados para dar respuesta a
aquello que no podían entender de otra manera; mitos creados en culturas,
lugares y momentos históricos determinados. Pero fueron creados impulsados por
las ansias de saber, utilizando toda la coherencia y sabiduría del momento. Los
mitos eran el resultado de una necesidad imperiosa, pese a nuestro parecer de
que son cuentos infantiles. Los mitos saciaban una necesidad profunda,
mayormente de asuntos ontológicos.
El
humano no ha dejado de mitificar. Se siente a gusto en ese reino de los
símbolos y en ese mundo alumbrado por la fantasía. Es capaz de convertir a su
antojo cualquier hecho o contexto en símbolo, mito o fantasía. Además, esos
sueños fantásticos son muy contagiosos para el entorno y se difunden
fácilmente. Generalmente los mitos mueven a grandes masas humanas; son ejemplos
claros las religiones, el futbol, la política, el dinero…
No
existen mitos eternos. Algunos mitos desaparecen, más pronto o más tarde, tal
como aparecieron. Existen mitos de larga duración, mitos que han alumbrado
durante miles y cientos de años, pero al final también se van apagando, porque
las nuevas luces de la ciencia y la sabiduría alumbran mucho más aquello que
era total oscuridad. Los mitos de las tres grandes religiones monoteístas,
creaciones de hace más de 3.000 años, han sido durante muchísimo tiempo fuente
de fe y creencias para una parte importante de la humanidad; parece que también
han comenzado a apagarse. Los mitos,
siendo mitos, no tienen futuro.
Sí,
hoy también vivimos en tiempos de mitos. La humanidad vive más en las nubes que
en la propia tierra. La humanidad en grandes masas, cual rebaños de ovejas o
bandadas de pájaros, se mueve tras los mitos que hemos creado nosotros mismos en
el primer cuarto del siglo XXI. No se salva nadie, estamos todas y todos atrapados
en esto o en aquello: religión, política, economía, futbol, turismo, moda, macroconciertos,
el mundo del automóvil… no existe actividad humana que no haya creado algún mito;
los hombres y las mujeres tendemos a
mitificar todo.
Si no prestamos más atención a nuestra ocupación mental diaria, sin darnos cuenta entramos de lleno en ese mundo de fantasía. Como soñar es libre, si no encauzamos debidamente nuestra mente, fácilmente creamos al instante pequeños mitos.
De
esos mitos sociales de hoy en día, que hemos mencionado más arriba, vamos a
seleccionar como ejemplo uno de reciente creación. Los otros mitos que son
también muy actuales como la religión, el futbol, la política… en ellos no es
difícil discernir su parte mítica y cualquiera que conozca estas actividades se
dará cuenta de ello. Examinemos el viajar o el turismo. Es un mito que va a más
en estas dos últimas décadas. Desde siempre ha tenido el humano las ansias de
saber lo que hay detrás, al otro lado. Por lo tanto, desde los comienzos se ha
movido de un lugar a otro, porque fue nómada durante miles y miles de años,
pero no para ser turista, sino para poder sobrevivir. Viajar o turistear en
estos tiempos es una parte más del consumismo. En una cultura idealizada y una
sociedad globalizada, el viajar se ha convertido en una búsqueda de placer
personal, mediante un viaje de fantasía que ha contagiado a tantísima gente. Lo
que está pasando en nuestras ciudades, sobre todo en tiempo estival, es una
clara consecuencia de ello.
Testua: Iñaki Lasa Nuin
Argazkiak: https://www.express.co.uk























